odpowiedział (a) 04.07.2011 o 05:09. Egejskie, Czarne, Śródziemne. Na upartego można jeszcze podać Marmara. Odpowiedź została zedytowana. Zobacz 4 odpowiedzi na zadanie: Nad jakim morzem leży Turcja? Opis. Rzeka La Plata jest bardzo ważnym zasobem wodnym na stałym lądzie. Jego woda jest używana, gdy potrzebne jest nawadnianie. Z roku na rok wzrasta znaczenie rzeki w rolnictwie. Na całej długości przepływu wody jest wystarczającawiele mielizny, więc statki mogą wejść do niej tylko przez jeden port. Rzeka La Plata jest bardzo Położenie – kraj leży w Azji Południowo-Wschodniej na Półwyspie Indochińskim, nad Zatoką Tajlandzką . Skrajne punkty – północny 15°00′N, południowy 10°50′N, zachodni 102°50′E, wschodni 107°50′E. Rozciągłość południkowa wynosi 460 km, a równoleżnikowa 570 km. Kambodża graniczy z następującymi państwami Sprawdźmy na jakim kontynencie leży Rosja. Czy Rosja jest w Europie czy w Azji? Odpowiedź na to pytanie brzmi: i tu i tu. Rosja to kraj położony zarówno w Europie jak i w Azji. Góry Ural oddzielają Europę i Azję, a większość Rosji znajduje się w Azji. Warto jednak pamiętać, że kulturowo i politycznie Rosja jest uważana za kraj Na jakim kontynencie leży Cypr: Azja: 68%. Ile jest państw na świecie: To zależy: 68%. Ilu sąsiadów mają Niemcy: 9: 66%. Na ilu kontynentach leży Hiszpania: 2 Na Jakim Kontynencie Leży Turcja. W europie turcja sąsiaduje z bułgarią i grecją. Pozostałe 3 % terytorium turcji (czyli 23 764 km2) znajduje się w europie! moje wywody. Amerifags nazywają… . Indie znajdują się na kontynencie azjatyckim, jednak niektórzy uważają Indie za subkontynent indyjski, ponieważ jest to tak duży i wystający kontynentalne niektórych krajów powoduje zamieszanie. Kraje, które powodują to zamieszanie, są zazwyczaj duże, takie jak Rosja, Turcja i Indie. Niektórzy nawet myślą, że Indie to własny kontynent. Na jakim kontynencie są Indie? Część zamieszania wynika z faktu, że granice Indii zmieniały się na przestrzeni lat. Przyjrzyjmy się nowszej historii Indii, by wyjaśnić ich położenie geograficzne. w XIX wieku i do końca 1947 roku Indie były znacznie większe niż dzisiejszy kraj. Jako kluczowa część Imperium Brytyjskiego, było znane jako Imperium Indian brytyjskich. Obejmował on dzisiejsze Indie, Pakistan i Bangladesz, a także części dzisiejszych Chin, Mjanmy, Jemenu i Zjednoczonych Emiratów Arabskich. „Indie są kolebką rasy ludzkiej, miejscem narodzin ludzkiej mowy, matką historii, babcią legendy i prababcią tradycji. Nasze najcenniejsze& najbardziej konstruktywne materiały w historii człowieka są cenione tylko w Indiach.”- Mark Twain niepodległość Indii oznaczała również rozbiór w 1947 roku. Podział jest terminem używanym do określenia podziału kolonialnych lub brytyjskich Indii na dwa różne kraje: Indie i Pakistan. Pakistan miał wówczas dwa terytoria: Pakistan zachodni, który jest dzisiejszym Pakistanem, i Pakistan Wschodni, który jest dzisiejszym Bangladeszem. Nie zagłębiając się w to zbyt szczegółowo, uzasadnieniem podziału Indii było podzielenie dawnej kolonii według zasad religijnych. Indie miały być krajem hinduistycznym, A Pakistan (zarówno Wschodni, jak i Zachodni Pakistan). na jakim kontynencie oficjalnie są Indie? kontynent azjatycki chociaż ten artykuł dotyczy dzisiejszych Indii, odpowiedź na pytanie „Czym są Indie?” would be the same for present-day Pakistan and Bangladesh. India Interesting Facts Area 3,287,263 square km Capital New Delhi Currency Indian rupee Democracy Largest democracy in the world Female literacy 54% GDP $ trillion Gender ratio 933 females per 1000 males Government Federal parliamentary Independence August 15th, 1947 Literacy 65% Male literacy 76% Most common religion Hinduism Official languages Hindi and English Per capita GDP $7,749 Population mld ranking pod względem wielkości 7. co do wielkości na świecie Rozmiar 1/3 wielkości Stanów Zjednoczonych czy indie można uznać za kontynent sam w sobie? niektórzy mylnie uważają Indie za kontynent. Ze względu na swoją stronę, kiedy ludzie bez solidnej wiedzy geograficznej są kuszeni, aby nazwać Indie kontynentem. ale są też naukowe powody, by uznać Indie za kontynent. Indie leżą na własnej płycie tektonicznej, która jest jedną z głównych siedmiu płyt tektonicznych na Ziemi: Płyta Pacyficzna, Płyta północnoamerykańska, Płyta Euroazjatycka, Płyta Afrykańska, miejsce Antarktyczne, Płyta Indyjska i płyta południowoamerykańska. Czasami Płyta Indyjska jest uważana za część większej płyty Indo-australijskiej, ale czasami naukowcy uważają je za dwie oddzielne płyty: płytę indyjską i płytę Australijską. około 75 milionów lat temu Płyta Indyjska wchodziła w skład tzw. superkontynentu Gondwany lub Gondwanalandu. Superkontynent ten rozpadł się na kilka kontynentów na przestrzeni tysięcy lat: Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Australia, Antarktyda, ale także Arabia (Azja Zachodnia), Indie (Azja Południowo-Wschodnia) i Bałkany (Europa Południowo-Wschodnia). obecne płyty tektoniczne to Płyta Afrykańska, Płyta Antarktyczna, Płyta południowoamerykańska i płyta Indo-Australijska. W przypadku płyty indyjskiej (lub płyty Indo-australijskiej) zderzyła się z płytą tektoniczną Euroazjatycką. To bardzo powolne zderzenie stworzyło pasmo górskie, które oddziela dzisiejsze Indie od Chin i gdzie leżą górskie narody Bhutanu i Nepalu: Himalaje. Ok, więc Indie nie są kontynentem, ale Subkontynentem, prawda? ” Nie jest to bardziej zjednoczony naród niż równik.”- Winston Chruchill Tak, zgadza się. Indie nie są własnym kontynentem, ale ponieważ są samodzielnym i wyraźnym dużym lądem, można je poprawnie uznać za subkontynent. ale Indie nie są jedynym subkontynentem na ziemi. Inne przykłady mogą obejmować Grenlandię lub Półwysep Alaski w Ameryce Północnej, Południowy stożek Ameryki Południowej (Argentyna, Chile i Urugwaj), Półwysep Arabski w Azji (Arabia Saudyjska, Kuwejt, Katar, Bahrajn, Oman, Jemen i Zjednoczone Emiraty Arabskie). Powiedziawszy to wszystko, byłoby niedokładne zrównanie dzisiejszego kraju Indii z subkontynentem. Choć prawdą jest, że Indie zajmują więcej przestrzeni geograficznej subkontynentu, ta część Azji Południowej obejmuje również Pakistan, Nepal, Bangladesz, Bhutan I Sri Lankę. użytecznym sposobem myślenia o subkontynencie jest jak każdy przylegający ląd na południe od (włącznie) pasma górskiego Himalaya. Chociaż wyspa, naród Sri Lanki (znany jako Cejlon pod brytyjskimi rządami kolonialnymi do 1972 roku) jest również uważany za część subkontynentu. ale Himalaje nie są jedynym pasmem górskim, które oddziela subkontynent od reszty Azji. Istnieją również Góry Karakorum (obejmujące granice Chin, Indii Pakistanu i rozciągające się na zachód do Afganistanu i Tadżykistanu) i Hindukusz (znany również historycznie jako Caucus Indicus), w pobliżu granicy afgańsko-pakistańskiej. I właśnie wtedy musimy ponownie rozważyć partycję. Warto znać trochę historii rozbiorów, aby zrozumieć, że większość subkontynentu tworzyła jeden kraj w czasach brytyjskiego Raju, dopóki nie został podzielony na to, co doprowadziło do dzisiejszego Pakistanu, Indii i Bangladeszu. „do innych krajów mogę pojechać jako turysta, ale do Indii przybywam jako pielgrzym.”- Martin Luther King Jr. dlatego u szczytu Imperium Brytyjskiego subkontynent ten był powszechnie znany jako subkontynent indyjski. Termin ten obowiązywał na całym świecie, choć głównie w Wielkiej Brytanii i innych częściach Imperium Brytyjskiego (Kanada, Jamajka, Australia, Nowa Zelandia, same Indie itp.). Ponieważ podział jest wciąż stosunkowo niedawnym wydarzeniem w historii świata, niektórzy ludzie, szczególnie w Wspólnocie Narodów, która wynikła z rozpadu Imperium Brytyjskiego, mogą nadal odnosić się do kontynentu jako subkontynentu indyjskiego. termin ten staje się problematyczny od 1947 roku, ponieważ odnosi się do subkontynentu, w którym trzy różne niezależne, suwerenne kraje zasiadają, ponieważ subkontynent indyjski może wydawać się niewrażliwy lub niewłaściwy. obecnie preferowane są terminy Azja Południowa lub subkontynent Azjatycki. Innym terminem używanym przez wiele mediów i organizacji informacyjnych, międzynarodowych dyplomatów i naukowców jest określenie Azji Południowej. Azja Południowa nie jest taka sama jak subkontynent, ponieważ obejmuje nie tylko Indie, Pakistan, Bangladesz, Nepal, Bhutan, Sri Lankę, ale także Afganistan I Malediwy. Czasami nawet Iran jest włączony. Indie są częścią Azji ale bez względu na to, jaki termin wybierzesz, niezaprzeczalnym faktem jest, że Indie są w Azji. Pod względem zarówno wielkości, jak i demografii Indie są drugim co do wielkości krajem w Azji, tylko za Chinami. prawdą jest jednak, że Indie (i inne współczesne kraje na subkontynencie) były historycznie bardziej odizolowane od reszty Azji z powodu Himalajów, co zaowocowało własną bardzo wyraźną tożsamością kulturową z resztą Azji. Jako dawna część Imperium Brytyjskiego, Indie, które są częścią Wspólnoty Narodów, nadal mają bliskie powiązania z innymi narodami spoza Azji. Ciekawostki 11 marca 2017 Gruzja – jaki kontynent?Gdzie leży Gruzja?Gruzja – informacje praktyczne Gruzja – jaki kontynent? Gdzie leży Gruzja? Gruzja – jaki kontynent? Gruzja – kontynent europejski czy azjatycki? To bardzo częste pytania wśród wielu osób, które jeszcze nie są na “Ty” z geografią i podróżami, a słyszały o tym pięknym państwie i próbują jakoś zlokalizować ten – mapa – kontynent… To państwo leży na Kaukazie Południowym. Gruzja – jaki kontynent w końcu? Jedni mówią, że znajduje się już na terenie Azji, drudzy – Europy, a jeszcze trzeci tłumaczą, że łączy oba – kontynent europejski czy azjatycki? Jak więc już wiecie położona jest na pograniczu Europy i Azji. Wystarczy jeszcze zerknąć na Gruzję, na mapie, aby zobaczyć, że leży na dwóch gdzie leży Gruzja wiedzieli już starożytni Grecy i RzymianieŹródła historyczne podają informacje, że wybrzeże Gruzji było już znane starożytnym Grekom i Rzymianom. W tym kraju znajduje się najgłębsza znana jaskinia na świecie – Krubera Cave (2191 m). Warto wspomnieć, że po Armenii Gruzja była drugim krajem, która uznała religię chrześcijańską za państwową. Gdzie leży Gruzja? Graniczy z Rosją, Armenią, Turcją i terenu pokrywają góry, a najwyższym szczytem kraju jest Szchara pnąca się na wysokość 5193 m Najbardziej znanym jest jednak malowniczo położony Kazbek sięgający 5033,08 m i Swanetia uchodzą za jedne z najpiękniejszych regionów tego kraju. Zresztą cała Gruzja jest miejscem niesamowitym, pięknym, dającym możliwość obcowania z dziką przyrodą i podziwiania przepięknych widoków, których tu są dosłownie na każdym tego Tbilisi, stolica kraju, to urocze i pełne zabytków miasto, które z roku na rok staje się coraz bardziej popularne wśród turystów z Polski, Europy i całego świata. Gruzja – informacje praktyczne Jako obywatele Polski możemy wjechać tam bez wizy i niezależnie od powodu na okres do 365 dni. Wjechać do Gruzji można zarówno na dowodzie osobistym, jak i na paszporcie. Ambasada Rp w Tbilisi rekomenduje zabrać też paszport. Jeszcze w temacie, Gruzja najważniejsze informacje warto mieć świadomość, że jako Polacy nie mamy tam obowiązku meldunkowego. Pamiętajmy, że wjazd przez Abchazję i Region Cchinwali (Osetia Południowa) jest nielegalny – wiąże się z karą i pozbawieniem wolności. W przypadku zagrożenia życia należy dzwonić pod 112. Wybierając się w góry miejmy na uwadze, że nie ma tu systemu ratownictwa górskiego. Za pomoc odpowiadają lokalne struktury Agencji Zarządzania Kryzysowego, ale trzeba się liczyć, że zwykle pojawiają się dopiero po ok. 24 godzinach od zdarzenia… Zaleca się wykupienie dobrego ubezpieczenia turystycznego. W temacie Gruzja – informacje można oczywiście stworzyć o wiele, wiele dłuższą listę. Zachęcamy do dokładnego zapoznania się z informacjami znajdującymi się na stronach Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które dotyczą tego państwa. Kreta to największa grecka wyspa, znajduje się na Morzu Śródziemnym pomiędzy Grecją, Turcją, bliskim wschodem a Afryką. Po wznowieniu lotów na Kretę z polskich miast, wielu z nas się zastanawia gdzie tak naprawdę leży Kreta? Na jakim kontynencie? Czy w Europie, Azji czy może Afryce? Wyspa otoczona przez Europę i Afrykę. Jest to także 5 największa wyspa na Morzu Śródziemnym, ma powierzchnię 8450 km 2. Kreta obejmuje dwie strefy klimatyczne, śródziemnomorską i północnoafrykańską, z czego więcej jest tej pierwszej. Widać to zresztą na pustynnych i ubogich w roślinność zdjęciach Krety, blisko jest Krecie do położenia Cypru i krajobrazów z pobliskiej wyspy. Kreta politycznie oczywiście należy do Grecji i jest jej częścią, dołączyła razem z Grecją do Unii Europejskiej w 1981 roku oraz do Strefy Schengen 26 marca 2000 r. Geograficzne położenie Krety Kreta znajduje na takich koordynatach: 35° 12′ 36″ N, 24° 54′ 36″ E. Kreta znajduje 100 km od wybrzeży Europy i Peloponezu, 180 km od wybrzeży Turcji i Azji oraz 290 km od wybrzeży Libii i Afryki. Pomimo bliskości innych kontynentów Kreta należy jednak geograficznie do Europy! Kulturowo, też możemy powiedzieć, że jest to miks bliskiego wschodu oraz Europy, więc po części wpływy azjatyckie na kulturę Krety są duże. Należy pamiętać o tym, że południowe wybrzeże pobliskiej wyspy Gavdos to najdalej na południe wysunięty punkt Europy. To tylko 48 km na południe od Krety. Jeśli jesteście ciekawi – pisaliśmy także o najdalej wysuniętym na zachód punkcie kontynentalnej Europy. Oto, podsumowanie tego małego, acz ciekawego tematu na jakim kontynencie leży Kreta. Geograficznie Kreta należy do Europy i leży na kontynencie Europa. Kulturowo, należy do Europy z małym miksem azjatyckim. Politycznie należy do Grecji, a ona do Unii Europejskiej. 15 milionów lat temu Kreta była połączona z Europą i stanowiła część całości kontynentalnej. Zobacz także: Top 13: Najlepsze atrakcje Krety. WYJĄTKOWA Kreta i jej tajemnice Top 13: Najlepsze plaże na Krecie, wskazówki, UKRYTE DIAMENTY Top 9: Co kupić na Krecie? Co przywieźć? Pamiątki z Krety Zobacz także Strona używa ciasteczek(nie, nie włoskich cantuccini), czy akceptujesz ten fakt? Cookie settingsAkceptuje Stawki za jeden dzień leczenia w prywatnym tureckim szpitalu zaczynają się od 500 USD. O wiele wyższe opłaty są związane z różnymi zabiegami (nie tylko tymi skomplikowanymi). Koszty leczenia na terenie Turcji mogą być nieco szokujące dla turystów z Polski. Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego w Turcji nie obowiązuje. Każdy turysta ma obowiązek za koszty leczenia zapłacić z własnej kieszeni. Wizyta u lekarza (bez zabiegów) może kosztować od 100 dolarów wzwyż, dzień pobytu w szpitalu – od 500 dolarów w górę. Zaleca się zakupienie ubezpieczenia turystycznego. Jakie ubezpieczenie wykupic na wyjazd do Turcji? Tylko niewielka część terytorium Turcji leży w Europie. Dlatego też, karta EKUZ nie będzie przydatna podczas wyjazdu. Należy zatem wykupić polisę turystyczną ważną na terytorium Azji. Najważniejsze jest ubezpieczenie zdrowotne za granicę, a więc ubezpieczenie kosztów leczenia oraz NNW. Czy do Turcji potrzebna karta EKUZ? Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego – bo tak dokładnie nazywa się karta EKUZ – to dokument, który obowiązuje jedynie na terenie Unii Europejskiej. Na terenie Turcji z karty tej w związku z tym nie skorzystamy. Jakie są koszty leczenia za granicą? transport do szpitala karetką – około 50 PLN. leczenie szpitalne – około 50 PLN dziennie. wizyta u lekarza – około 100 PLN (możliwość refundacji 70% po wizycie) świadczenia medyczne i chirurgiczne – ryczałt; około 80 PLN. transport medyczny do Polski – 30 000 – 100 000 PLN. Jak przygotować się do wyjazdu do Turcji? Co zabrać na wakacje do Turcji? dokumenty – czyli paszport, wizę i polisę ubezpieczeniową. ubrania i kosmetyki – ich ilość jest kwestią indywidualną, jak również rodzaj. apteczkę – powinny znaleźć się w niej lekarstwa przeciwbólowe, środki na zatrucia pokarmowe oraz zwalczające przeziębienie. Jak wybrać ubezpieczenie turystyczne? Najpopularniejsze Towarzystwa Ubezpieczeniowe oferujące ubezpieczenie turystyczne online: AXA, Generali, PZU, Warta, Allianz, Nationale Nederlanden, TU Europa, Aviva, Ergo Hestia. Ubezpieczenia podróżne znajdziemy też w ofercie wielu banków (np. mBank sprzedaje polisy AXA Ubezpieczenia TUiR Standardowe wizyty lekarskie kosztują w Turcji około 50 USD. Jeśli przyjdzie nam spędzić dobę w szpitalu, w przypadku placówek publicznych zapłacimy do 50 USD, natomiast w prywatnych nawet do 500 USD w zależności od jakości szpitala. W Turcji widać wyraźny kontrast pomiędzy państwową, a prywatną służbą zdrowia. Na jakim kontynencie jest Turcja? Jak wyrobić Europejską Kartę Zdrowia? Co musisz zrobić Wypełnij wniosek o wydanie EKUZ. Pamiętaj, żeby podpisać wniosek. Dołącz do wniosku potrzebne dokumenty. Szczegóły znajdziesz w sekcji Co musisz przygotować. Złóż wniosek w oddziale NFZ w swoim miejscu zamieszkania. Sprawdź adres oddziału NFZ. Odbierz kartę. Masz dwie możliwości: Kto płaci za leczenie za granicą? W większości państw UE i EFTA jest obowiązek współpłacenia za leczenie (tzw. udział własny pacjenta). Czy ZUS pokrywa koszty leczenia za granicą? Nie. Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego działa w krajach członkowskich Unii Europejskiej, krajach należących do EFTA (Islandia, Liechtenstein, Norwegia, Szwajcaria) oraz w Wielkiej Brytanii. Ile kosztuje pobyt w szpitalu NFZ? OPŁATY ZA LECZENIE Szpitale II poziomu zabezpieczenia covidowego za leczenie pacjenta z COVID-19, z uwzględnieniem poziomu jego saturacji otrzymają odpowiednio 330 zł/osobodzień w przypadku saturacji równiej lub wyższej niż 95% i 630 zł/osobodzień w przypadku saturacji poniżej 95%. Czego nie należy robić w Turcji? Turcja, czego nie robić figa z makiem – turecki odpowiednik środkowego palca. palec wskazujący połączony z kciukiem – zaproszenie do spędzenia wspólnie intymnego czasu. wystawianie języka – okazanie gotowości i zachęta do flirtu. poruszanie głową na prawo i lewo, czyli nasze „nie” – a po turecku oznacza „nie rozumiem” Co zabrać ze sobą na wycieczkę do Turcji? Co zabrać na wakacje do Turcji? Bez tych rzeczy ani rusz Paszport. Choć dla Polaków zniesiony został obowiązek wizowy, do Turcji musisz zabrać paszport. Pieniądze. Turcja ma swoją walutę – jest nią lira turecka. Ochrona przed słońcem: krem z filtrem i nakrycie głowy. Apteczka. Czego nie wolno zabrać do Turcji? Liczba przywożonych artykułów (ubrania, żywność, sprzęt turystyczny itp.) powinna wskazywać na to, że są przeznaczone do celów osobistych. Nie wolno wywozić z Turcji przedmiotów o charakterze zabytkowym, historycznym – nawet najmniejszych kawałków starych rzeźb, płaskorzeźb itp. Związki Turcji z Europą przypominają gordyjski węzeł. Co wybierać z przeszłości: okresy konfrontacji czy koegzystencji, fascynacji i wzajemnego przenikania? Czy Turcja jest w Europie? Na pierwszy rzut oka, z punktu widzenia geografii, sytuacja wydaje się oczywista. Jedynie 3 proc. dzisiejszej Turcji znajduje się w Europie. Jednak historia połączyła Turcję z Europą nierozerwalnymi więzami. Dla ich rozwoju Bosfor (po grecku przeprawa dla bydła), liczący w najwęższym miejscu 700 m, nigdy nie stanowił nieprzekraczalnego Okopu Św. Trójcy, lecz pomost. Jednak niejednoznaczność tych relacji w wymiarze tożsamościowym (konfrontacja vs. koegzystencja) spowodowała, że kwestia europejskości Turcji nie jest anachroniczną i nudną dyskusją historyków i antropologów kultury. To debata jak najbardziej aktualna. Od dekad bowiem przynależność Turcji do Europy stanowi jedną z najbardziej kontrowersyjnych kwestii w dyskusji na temat jej członkostwa w UE. Na początku XXI w. zamachy terrorystyczne islamskich radykałów oraz kryzys migracyjny wywołały renesans teorii zderzenia cywilizacji. W efekcie bardzo łatwo o schematyczne i stereotypowe przeciwstawianie rzekomo absolutnie obcych sobie i skonfliktowanych światów: Wschód vs. Zachód, Azja vs. Europa, islam vs. chrześcijaństwo. Pierwszy element w każdej z tych par jest jednoznacznie negatywnie skojarzony z barbarzyństwem, autorytaryzmem i fanatyzmem, natomiast drugi – pozytywnie z cywilizacją, demokracją i tolerancją. Przyjmując taką perspektywę, Turcja jest obcym ciałem w Europie. Jednak wystarczy krótka podróż przez dzieje relacji Imperium Osmańskiego z krajami europejskimi, wychodząca poza kwestię modernizacji Turcji, żeby zobaczyć, iż te proste opozycje zaciemniają złożoną rzeczywistość, zamiast ją tłumaczyć. Europejskie mocarstwo z Bałkanów. Imperium Osmańskie u szczytu potęgi panowało nad jedną trzecią Europy, będąc po Rosji drugim najrozleglejszym państwem kontynentu. Ba, ziemie pod władztwem osmańskim nie miały charakteru peryferyjnego. Bałkany – kojarzone dzisiaj stereotypowo jako beczka prochu – były kolebką cywilizacji europejskiej. Drugim Rzymem był przecież Konstantynopol, dzisiaj Stambuł, przez wieki największe miasto Europy. Osmanowie znacznie wcześniej podbili Płowdiw (1364 r.) niż Bagdad (1534 r.). To właśnie dzięki opanowaniu europejskich Bałkanów Osmanowie mogli dokonać podboju azjatyckiej Anatolii, a następnie Bliskiego Wschodu. Przed zdobyciem Konstantynopola stolicą państwa Osmanów przez blisko 100 lat było Edirne (Adrianopol), położone w europejskiej części Turcji. W Imperium Osmańskim jego europejskie posiadłości stanowiły jedynie około jednej czwartej terytorium, jednak były jego twardym rdzeniem politycznym i ekonomicznym. Bałkanów nie można przy tym traktować jako zamkniętej monady. Od czasów starożytnych tworzyły jedną przestrzeń cywilizacyjną z Anatolią (o czym dalej). Namiestnik prowincji bałkańskiej w hierarchii zarządców prowincji imperium (na początku XVII w. było ich ponad 40) zajmował najwyższe miejsce i jako jedyny obok namiestnika Anatolii zasiadał w Dywanie (Radzie Państwa). W hierarchii sądowniczej sytuacja była identyczna. Europejscy muzułmanie (Albańczycy, Bośniacy, Turcy bałkańscy) dominowali w elitach osmańskich (np. rodzina Sokollu/Sokolović wywodziła się z Bośni, a Köprülü z Albanii). Spośród nich wywodzili się najwybitniejsi wielcy wezyrowie, a następnie elity Republiki Turcji aż do lat 60. XX w. Sam założyciel Republiki Turcji Mustafa Kemal urodził się w Salonikach, w rodzinie wywodzącej się spod Debaru w Macedonii. Utrata olbrzymiej większości ziem europejskich sprawiła, że znaczną część mieszkańców współczesnej Turcji stanowią potomkowie wypędzonych i uchodźców z Europy, którzy znaleźli schronienie w Anatolii. Jak zauważyła Maria Todorova, wybitna bułgarska antropolog kultury, „absurdalne jest mówienie o osmańskim dziedzictwie na Bałkanach, to Bałkany są osmańskim dziedzictwem”. Nawet nazwa Bałkany pochodzi z języka tureckiego i oznacza lesiste góry. Żywym dziedzictwem osmańskim są narody bałkańskie: większość mieszkańców Albanii, Bośni i Kosowa, bardzo duża część Czarnogóry i Macedonii oraz znaczna Bułgarii; stanowią one najliczniejszą wspólnotę muzułmańską w Europie. Europejski koncert mocarstw. Mocne zakotwiczenie w Europie sprawiło, że Imperium Osmańskie stopniowo stawało się integralną częścią europejskiego koncertu mocarstw oraz systemu ekonomicznego. Od samego początku Turcy osmańscy wchodzili w sojusze z chrześcijańskimi państwami, np. Genuą. W 1444 r. armia osmańska mogła powstrzymać krucjatę króla Węgier Władysława Warneńczyka, gdyż została w ekspresowym tempie przetransportowana przez cieśniny z Anatolii na Bałkany właśnie przez flotę genueńską. Wejście w intensywne relacje handlowe, wojenne i dyplomatyczne z państwami europejskimi sprawiło, że Imperium Osmańskie w XVI w. zaczęło zmieniać tradycyjne zasady islamu dotyczące relacji z niemuzułmanami. W 1533 r. Osmanowie podpisali traktat o przyjaźni z polsko-litewskimi Jagiellonami, który po raz pierwszy w historii został zawarty nie na 10 lat (zgodnie z zasadami szariatu), lecz na długość życia monarchów. Krok dalej Osmanowie poszli w 1747 r., podpisując z Habsburgami układ wieczysty. Stała obecność Osmanów w Europie spowodowała, że także chrześcijańscy monarchowie stopniowo przestawali patrzeć na nich przez pryzmat krucjaty i rekonkwisty. Kluczowe znaczenie miało tu zawarcie przez Osmanów w 1535 r. sojuszu z Francją, wymierzonego w Habsburgów. Przyczynił się on do sukcesu reformacji, gdyż Habsburgowie nie byli w stanie wygrać wojny na kilka frontów. Szczególnie blisko oba mocarstwa współpracowały na Morzu Śródziemnym. Floty wojenne francusko-osmańskie atakowały wielokrotnie wybrzeża Włoch i Hiszpanii. W 1553 r. Francuzi i Turcy zdobyli razem Korsykę. Marynarka turecka zimowała w portach francuskich i vice versa. W tym samym okresie artyleria francuska wspierała Turków osmańskich na froncie węgierskim. Kolejną odsłoną francusko-osmańskiego braterstwa broni była bitwa pod Wiedniem w 1683 r. Osmanowie mogli odetchnąć po klęsce, gdyż Francuzi wykonali odciążające uderzenie na froncie zachodnim. To właśnie we Francji pojawiła się idea (jej autorem był XVII-wieczny myśliciel Emeric Cruce) włączenia muzułmańskiego Imperium Osmańskiego do wyobrażonej wspólnoty europejskiej. Głównym celem takiej unii miało być zakończenie wojen w Europie i stworzenie warunków dla pokojowej współpracy państw. Na jej czele miał stanąć papież, zaś jego zastępcą zostać…. cesarz osmański. Formalnie Imperium Osmańskie zostało uznane za część europejskiego koncertu mocarstw w 1856 r., po wojnie krymskiej. Spadkobiercy Rzymu. Osmanowie wraz z podbojem Bizancjum uznali się za spadkobierców Rzymu. Od zdobycia Konstantynopola używali tytułu cesarza Rzymu. Dlatego Portugalczycy byli początkowo zszokowani, kiedy dotarli do Indii i usłyszeli od miejscowych, że ich sojusznikami są… Rzymianie. W Europie postrzeganie Turków jako pełnoprawnych dziedziców Rzymian nie było czymś wyjątkowym (np. Machiavelli). Tę genealogię wzmacniał fakt, że Rzymian uważano za potomków Trojan, natomiast starożytna nazwa tych ostatnich (Teucri) Włochom i Grekom przypominała słowo Turek. Wiedział o tym Mehmed Zdobywca, który zaczytywał się w „Iliadzie” w oryginale; stwierdził otóż, że zdobycie Konstantynopola było usprawiedliwioną zemstą Trojan na Grekach, którzy zniszczyli przed wiekami ich miasto. Przez cały okres Imperium Osmańskiego Konstantynopol zachował oryginalną nazwę (po turecku Kostantiniyye). Atatürk, zmieniając ją w 1923 r. na Stambuł, chciał zerwać – w imię państwa narodowego – z tradycją bizantyjsko-imperialną. Jednak nie był zbyt konsekwentny, wybrał bowiem używaną przez wieki, kolokwialną nazwę pochodzącą z greckiego i oznaczającą: do miasta. Drugi Rzym był bowiem miastem par excellence. Roszczenia do tradycji rzymskiej opierały się także na koligacjach dynastycznych. Do połowy XV w. żonami władców osmańskich były przeważnie chrześcijańskie księżniczki z dynastii panujących w Bizancjum, Bułgarii i Serbii. Mehmeda Zdobywcę ukształtowała jego macocha Mara, córka serbskiego despoty i bizantyjskiej księżniczki. Wyrazem więzi dynastii osmańskiej z bizantyjskimi przodkami było przeniesienie przez Mehmeda Zdobywcę szczątków cesarzy bizantyjskich do nowego pałacu cesarskiego w Stambule, gdzie zostali uroczyście ponownie pochowani. Osmanowie korzystali też na wielką skalę z dorobku prawnego i instytucjonalnego cesarstwa bizantyjskiego. Jak zauważył Bernard Lewis, wybitny turkolog, „późnobizantyjski feudalizm, który pomógł w wykształceniu się osmańskiego systemu wojennych lenn, sam przekształcił się pod wpływem europejskiego feudalizmu istniejącego w łacińskim imperium Konstantynopola”. W ogóle Imperium Osmańskie, jak żadne inne ówczesne państwo muzułmańskie, stosowało prawo niemuzułmańskie, w tym rzymskie. Tureckie słowo kanun – oznaczające prawo, ustawę – pochodzi od greckiego słowa kanon. Wzorując się na Patriarchacie Konstantynopola, Turcy zorganizowali po raz pierwszy w islamie sunnickim hierarchiczne duchowieństwo muzułmańskie na Bałkanach i w Anatolii, podporządkowując je Wielkiemu Muftiemu Stambułu. Ułatwiło to zresztą sekularyzację Turcji w XIX w. Wreszcie, o czym już wspomnieliśmy, Osmanowie uczynili Bałkany i Anatolię twardym jądrem imperium. Jak za czasów Bizancjum spajał je położony w samym centrum Konstantynopol – Drugi Rzym. Nieprzypadkowo nazwa Anatolia, która przeszła do tureckiego jako Anadolu, oznacza po grecku Wschód, czyli region położony na wschód od Konstantynopola. Natomiast przez wieki Turcy nazywali Bałkany Rumelią – czyli Prowincją Rzymską. Tylko na Bałkanach i w Anatolii funkcjonował system administracyjny, feudalny i sądowy określany dziś jako klasycznie osmański. Arabskie ziemie (nie licząc północnej Syrii i Iraku), stanowiące zdecydowaną większość terytorium imperium, nie zostały w pełni zintegrowane z twardym rdzeniem i były w różnym stopniu zarządzane pośrednio. Europejskie kadry. Bardzo dużą część elit osmańskich stanowili konwertyci europejscy. Znaczna część z nich pochodziła spoza imperium. Trafili do niego dobrowolnie lub jako jeńcy lub niewolnicy. Często nie zapominali oni o swoich chrześcijańskich korzeniach. Najlepszym przykładem jest Mehmed Sokolović, najwybitniejszy wielki wezyr w dziejach Imperium Osmańskiego (1565–79). Jeszcze jako wezyr doprowadził w 1557 r. do odtworzenia serbskiego prawosławnego patriarchatu. Czterema pierwszymi patriarchami zostali jego krewniacy. Sokolović wyremontował także gruntownie przepiękne cerkwie tworzące siedzibę patriarchatu w Peciu. O swoich korzeniach nie zapomniała także Hürrem, pochodząca z okolic Lwowa, nazywana w Europie Roksolaną. Miała ona znaczny wpływ na ustanowienie dobrych relacji między unią polsko-litewską a Imperium Osmańskim w XVI w. W XVIII i XIX w. konwertyci byli często emigrantami politycznymi z Polski i Węgier lub przybywającymi za chlebem najemnikami z Europy Zachodniej. Gen. Dżelaleddin Pasza, alias Konstanty Borzęcki, powstaniec wielkopolski i uczestnik rewolucji węgierskiej, miał zostać księdzem, jednak stał się ideologiem tureckiego nacjonalizmu. Jego dzieło „Les Turcs anciens et modernes” miało wielki wpływ na Mustafę Kemala. Potomkami Dżelaleddina Paszy byli najwybitniejsi XX-wieczni tureccy poeci: Nazim Hikmet Ran i Oktay Rifat. Dżelaleddin Pasza ożenił się z córką marszałka Omera Paszy Latasa. Latas pochodził z serbskiej rodziny z habsburskiej Chorwacji. Ivo Andrić, laureat Literackiej Nagrody Nobla, poświęcił mu jedną ze swoich powieści („Omerpaša Latas”). W XVI i XVII w., w okresie największej potęgi morskiej Imperium Osmańskiego, kapudan paszami, czyli admirałami, byli Grecy, Włosi, Chorwaci z Dalmacji, a nawet Hiszpanie. W efekcie w języku tureckim znajdziemy liczne słowa greckie i włoskie z zakresu marynistyki. Marynarkę osmańską po klęsce pod Lepanto odbudował wybitny admirał Occhiali, Włoch, którego unieśmiertelnił Cervantes w „Don Kiszocie z La Manchy”. Kilka wieków później Włosi postawili Occhialiemu pomnik w rodzinnej miejscowości La Castella w Kalabrii. Abrahamowe religie. Współcześnie islam jest postrzegany jako religia zupełnie obca chrześcijaństwu, nietolerancyjna i w permanentnym konflikcie z chrześcijanami. Najwybitniejsi chrześcijańscy teologowie (Jan z Damaszku, Tomasz z Akwinu) nie mieli tak ostrego stanowiska, nazywając islam chrześcijańską herezją. Obraz z zasady nietolerancyjnego islamu stoi w sprzeczności z ówczesnym postrzeganiem Osmanów przez wielu chrześcijan jako mniejszego zła albo wręcz protektora. Jak zauważył wybitny anglosaski historyk Bernard Lewis, „uciekinierzy (…) kierowali się z zachodu na wschód, a nie tak, jak za naszych czasów, ze wschodu na zachód”. Uciekali Żydzi, muzułmanie i protestanci. Pierwszy edykt tolerancji w chrześcijańskiej Europie został przyjęty w 1568 r. w Turdzie, w Siedmiogrodzie będącym lennem Osmanów. Słynnym powiedzeniem prawosławnych chrześcijan stały się słowa „lepszy turban sułtana niż tiara papieża”. Mehmed Zdobywca zaraz po zajęciu Konstantynopola przywrócił prawosławny patriarchat. Dlatego nie może dziwić, że do XVIII w. wielokrotnie prawosławni stawali przeważnie po stronie muzułmańskich Osmanów w ich konfliktach z katolickimi przeciwnikami. W XVI w. Osmanowie stali się nadzieją dla protestantów walczących z Habsburgami (w niemieckich polemikach religijnych pojawiło się wówczas określenie Türkenhoffnung – turecka nadzieja). Podczas powstania w Holandii (1567–1609), które przyniosło jej niepodległość, kalwińskim zawołaniem bojowym było: „Raczej turecki niż papieski”, które znalazło się na medalu powstańczym w kształcie półksiężyca. W 1620 r. protestanccy Czesi, zbuntowani przeciw Habsburgom, wysłali do Stambułu misję dyplomatyczną, która uznała zwierzchność osmańską. Hołd lenny pozostał na papierze, gdyż Habsburgowie rozgromili protestantów pod Białą Górą. W ślady Czechów poszedł Imre Thököly, bohater narodowy Węgrów, który w 1678 r. stanął na czele rebelii i został lennikiem Turków. Uzyskał tytuł księcia Węgier i walczył w kampanii wiedeńskiej po stronie tureckiej. W następnych latach sułtan powierzył mu nawet dowodzenie jednej z armii osmańskich. W najbardziej radykalnych środowiskach protestanckich, będących zwolennikami bezkompromisowego monoteizmu, pojawiła się nawet tendencja do przechodzenia na islam. Ibrahim Müteferrika, Węgier z Siedmiogrodu, założyciel pierwszej w świecie islamu drukarni, był przed przejściem na islam arianinem. Choć religią panującą w Imperium Osmańskim istotnie był islam, zaś muzułmanie byli poddanymi pierwszej kategorii, to w siłach zbrojnych i administracji osmańskiej służyli chrześcijanie i Żydzi, nierzadko osiągając wysokie stanowiska. Utrzymali też oni intensywne kontakty z resztą Europy. Przywołajmy postać sefardyjskiego Żyda Jusufa Nasiego. W XVI w. był on bardzo wpływowym dyplomatą dynastii osmańskiej, obdarzonym przez sułtana tytułem księcia, a jednocześnie przyjacielem cesarza Maksymiliana. Był także prawdopodobnie najbogatszym człowiekiem w świecie, inwestującym na wielką skalę w Europie. Z kolei bardzo korzystne warunki pokojowe dla imperium po przegranej wojnie z Ligą Świętą (1683–99) wynegocjował dragoman (wielki tłumacz sułtana), Grek Aleksander Mavrocordatos, doktor filozofii uniwersytetu w Bolonii, noszący tytuł grafa Cesarstwa Niemiec. Kosmopolityczni mecenasi renesansu. Jeszcze w XIV w. wybitny arabski uczony Ibn Chaldun pisał o Europie: „Jeden Bóg wie, co się tam dzieje”. Natomiast Osmanowie niemal od początku korzystali z dorobku cywilizacji europejskiej. Podczas pierwszego nieudanego oblężenia Konstantynopola (1422 r.) dla Osmanów pracował jako inżynier Ciriaco de’ Pizzicolli. W następnych latach prowadził pierwsze w dziejach profesjonalne prace archeologiczne właśnie w Anatolii. Cesarz Mehmed Zdobywca żywo interesował się renesansową nauką i literaturą. Zgromadził jej znaczne zbiory w bibliotece dworskiej. Czytał je nierzadko w oryginale, ponieważ znał łacinę. Na jego dwór trafili wybitni włoscy artyści i naukowcy. Najprawdopodobniej Filarete, znakomity architekt włoski, był autorem projektu Fatih (Zdobywca): kompleksu medresy i meczetu w Stambule, nazwanego przydomkiem Mehmeda. Natomiast Leonardo da Vinci opracował dla syna Mehmeda cesarza Bajezyda II projekt blisko 250-metrowego mostu przez zatokę Złoty Róg w Stambule. Powstałby najdłuższy wówczas most na świecie. Został on jednak zbudowany dopiero w połowie XIX w. Historyk brytyjski Peter Burke uznał Mehmeda Zdobywcę za najważniejszego XV-wiecznego mecenasa renesansowej kultury w Europie Wschodniej, obok króla Węgier Macieja Korwina. Także wielki wezyr Sulejmana Wspaniałego Ibrahim Pasza, znany wielu Polakom z serialu „Wspaniałe Stulecie” zgromadził olbrzymią kolekcję renesansowych obrazów i starożytnych greckich rzeźb, które wystawiał w swoim pałacu. Dziś w tym budynku znajduje się najważniejsze w Turcji muzeum sztuki. Kontakty z renesansową Europą dotyczyły także nauki. Najlepszym przykładem jest mapa admirała Piri Reisa, najstarsza mapa świata przedstawiająca wszystkie kontynenty. Powstała ona w Stambule na początku XVI w. na podstawie mapy opracowanej przez Kolumba, która zaginęła. Osmanowie zaczęli także zlecać tłumaczenia na turecki dzieł europejskich. Najważniejszą postacią był tu z pewnością Ali Ufki Bej, alias Wojciech Bobowski (1610–75), wielki dragoman na dworze sułtana, muzykolog i kompozytor pochodzący ze Lwowa. Dzięki niemu muzyka osmańska została utrwalona w europejskim zapisie nutowym. Jego zbiory osmańskich utworów muzycznych mają bezcenne znaczenie dla dziedzictwa kulturowego Turcji. Był niezwykle oryginalnym kompozytorem, twórcą „Psałterza” łączącego muzykę osmańską oraz protestancką. (Przed przejściem na islam był kalwinem). Bobowski przetłumaczył na turecki katechizm, jako pierwszy Biblię oraz dzieła najwybitniejszych europejskich myślicieli protestanckich: Hugona Grocjusza i Jana Amosa Komeńskiego. Był także autorem jednej z pierwszych gramatyk języka tureckiego. Azjatycka despocja czy zapowiedź nowoczesności? W XV–XVI w. Imperium Osmańskie wywoływało w Europie skrajne emocje. Z jednej strony było postrzegane jako azjatycka despocja budząca grozę, ale z drugiej była źródłem inspiracji dla zwolenników budowy nowoczesnego i sprawnego państwa. Jego atrakcyjność wynikała z ówczesnej wysokiej jakości administracji osmańskiej, znacznie sprawniejszej i uczciwszej niż europejska. Urzędnicy osmańscy byli wówczas nominowani i awansowani zgodnie z kryteriami merytorycznymi. Kolejną zaletą państwa Osmanów były niezależne i nieskorumpowane sądy, przed którymi nawet chłop mógł wygrać sprawę przeciw sułtanowi. Sytuacja chłopów była w ogóle znacznie lepsza w Imperium Osmańskim niż w niemal wszystkich krajach europejskich. Kolejną zaletą Pax Ottomana u szczytu potęgi był znacznie wyższy poziom bezpieczeństwa niż w krajach europejskich i dynamiczny rozwój ekonomiczny. Dlatego Jean Bodin, ideolog nowoczesnej monarchii absolutnej stawiał osmańską Turcję za wzór do naśladowania dla władców Europy. A Marcin Luter w swoim dziele „O wojnie z Turkiem” ostrzegał władców niemieckich przed rodakami, którzy „chcą przybycia i panowania Turka, gdyż uważają, że nasz niemiecki naród jest dziki i niecywilizowany”. W XVIII i XIX w. klęski militarne Osmanów i pogłębiające się zapóźnienie cywilizacyjne Turcji sprawiły, iż stała się ona dla wielu chorym człowiekiem, ale – co ważne – Europy. Narracja o Imperium Osmańskim zaczęła przypominać argumenty uzasadniające rozbiór Polski (państwo-aberracja, wieża Babel ze słabą władzą centralną itp.). Jednak inni Europejczycy zaczęli wówczas dostrzegać – tak jak i w Polsce – w tej samej Turcji osmańskiej tradycyjne wolności odchodzące w przeszłość pod presją budowy nowoczesnego państwa. Wolter w traktacie „Essai sur les moeurs” twierdził, że Imperium Osmańskie jest mniej despotyczne od wielu państw europejskich, i nie wahał się nazywać je demokratycznym. W XIX w. Adolphus Slade, admirał turecki i brytyjski, który słynął ze znakomitej znajomości tureckiego i miejscowych realiów, z nostalgią brytyjskiego konserwatysty wspominał starą dobrą Turcję sprzed okcydentalizacji: „Cieszył się Turek zwyczajowo najcenniejszymi przywilejami wolnych ludzi, o które to przywileje długo walczyły narody chrześcijańskie (…). Janczarzy w Konstantynopolu przypominali w jakiejś mierze izbę deputowanych, ponieważ często zmuszali swoich suwerenów do zmiany ministrów”. Rzeczywiście, zgromadzenia janczarów nabrały charakteru wieców występujących w demokracjach wojennych. Stanowiły one źródło inspiracji dla kozackiego majdanu na Siczy Zaporskiej. Ukraińskie słowo majdan pochodzi zresztą z tureckiego i oznacza plac. Oryginalnie wywodzi się z arabskiego Al-Madinah, czyli miasto, które znamy w Europie ze względu na Medynę, drugie najświętsze miasto islamu. Brzemię białego człowieka. W Turcji i Europie popularny jest obraz XIX w. jako stulecia imperializmu Zachodu, którego ofiarą padło także państwo Osmanów. Jego terytorium miało się wyłącznie kurczyć na skutek ekspansji mocarstw europejskich. Jednak ta wizja upadku Imperium Osmańskiego jest zdecydowanie zbyt prosta. W XIX w. Turcy podbili znaczną część Półwyspu Arabskiego ( Jemen, część Arabii Saudyjskiej, Katar). I – jak pokazuje Mostafa Minawi we właśnie opublikowanej pracy „The Ottoman Scramble for Africa” (Osmański Wyścig o Afrykę) – dołączyli do europejskiego wyścigu o Afrykę, uzasadniając go identycznie jak inne mocarstwa: misją cywilizacyjną wobec ludów pierwotnych. Egipt – rządzony przez dynastę kedywów pochodzenia albańskiego i odgrywający w Imperium Osmańskim rolę podobną jak dominia (Kanada, Australia) w Brytyjskiej Wspólnocie – opanował gigantyczne terytorium o powierzchni ponad 3 mln km kw. (Sudan, Erytreę, północną Ugandę, fragmenty Dżibuti, Etiopii, Somalii). Na przełomie XIX i XX w. Osmanowie rozciągnęli swoje wpływy na dużą część Sahary i Sahelu (Czad, Niger) o powierzchni ok. 2 mln km kw. I w tym przedsięwzięciu bardzo ważną rolę odgrywali Europejczycy, którzy przyjęli obywatelstwo imperium. Gubernatorem prowincji Ekwatoria w Ugandzie i jednym z najważniejszych badaczy Afryki był Mehmed Emin Pasza – urodzony w Opolu i wychowany w Nysie w żydowskiej rodzinie. Jako dziecko przeszedł na luteranizm, zaś po migracji do Imperium Osmańskiego przyjął islam. Z tej afrykańskiej perspektywy chyba najlepiej widać europejsko-turecki węzeł.

na jakim kontynencie leży turcja